KEIVANFAR110

املای بعضی از واژه ها و پیشوندها و پسوندها

- ای (حرف ندا) همیشه جدا از منادا نوشته می شود:

        ای خدا ، ای که

- این ، آن جدا از جزء و کلمۀ پس از خود نوشته می شود:

         استثنا: آنچه ، آنکه ، اینکه ، آنها ، اینجا ،  آنجا ، وانگهی

- همین ، همان همواره جدا از کلمۀ پس از خود نوشته می شود:

         همین خانه ، همینجا ، همان کتاب ، همان جا

- هیچ همواره جدا از کلمۀ پس از خود نوشته می شود:

          هیچ یک ، هیچ کدام ، هیچ کس

- چه جدا از کلمۀ پس از خود نوشته می شود ، مگر در :

          چرا ، چگونه ، چقدر ، چطور ، چسان

- چه جدا از کلمۀ پیش از خود نوشته می شود ، مگر در :

          آنچه ، چنانچه

- را در همه جا جدا از کلمۀ پیش از خود نوشته می شود، مگر در :

          چرا در معنای ِ«برای چه؟» و در معنای ِ «آری»، در پاسخ به پرسش منفی.

- که جدا از کلمۀ پیش از خود نوشته می شود:

          چنان که ، آن که (= ان کسی که)

          استثنا : بلکه ، آنکه ، اینکه

- ابن ، حذف یا حفظ ِ همزۀ این کلمه ، وقتی که بین دو عَلَم واقع شود، هر دو صحیح است:

          حسین بن علی/ حسین ابن علی؛ محمدبن زکریای رازی/ محمدابن زکریای رازی ؛ حسین بن عبدالله

          بن سینا / حسین ابن عبدالله ابن سینا

- به در موارد زیر پیوسته نوشته می شود:

     1- هنگامی که بر سر فعل یا مصد بیاید ( همان که اصطلاحاً« بای زینت» یا « بای تأکید» خوانده می شود):

          بگفتم ، بروم ، بنماید ، بگفتن(= گفتن)

    2- به صورتِ بدین ، بدان ، بدو ، بدیشان به کار رود.

    3- هرگاه صفت بسازد:

          بخرد ، بشکوه ، بهنجار ، بنام

- به در سایر موارد جدا نوشته می شود:

          به برادرت گفتم ، به سر بردن ، به آواز بلند ، به سختی ، منزل به منزل ، به نام خدا

   * هر گاه «بای زینت»، «نون نفی»،«میم نهی»،برسرافعالی که با الفِ مفتوح یا مضموم آغاز می شوند(مانند انداختن ، افتادن، افکندن) بیاید، «الف» در نوشتن حذف می شود:

          بینداز ، نیفتاد ، میفکن

- به در سایر موارد جدا نوشته می شود:

          به برادرت گفتم ، به سر بردن ، به آواز بلند ، به سختی ، منزل به منزل ، به نام خدا

   * هر گاه «بای زینت»، «نون نفی»،«میم نهی»،برسرافعالی که با الفِ مفتوح یا مضموم آغاز می شوند(مانند انداختن ، افتادن، افکندن) بیاید، «الف» در نوشتن حذف می شود:

          بینداز ، نیفتاد ، میفکن

- هم همواره جدا از کلمۀپس از خود نوشته می شود ،مگر در موارد زیر :

  1- کلمه بسیط گونه باشد:

          همشهری ، همشیره ، همدیگر ، همسایه ، همین ، همان ، همچنین ، همچنان 

  2- جزء دوم تک هجایی باشد:

          همدرس ، همسنگ ، همکار ، همراه

  3- جزء دوم با مصوتِ «آ» شروع شود، مگر هنگامی که همزه در ابتدای جزء دوم تلفّظ شود:

          همایش ، هماورد ، هماهنگ

         (هم آرزو ، هم مرز ، هم مسلک)

   * تبصره : هم ، بر سر کلماتی که با «الف» یا «م» آغاز می شود ، جدا نوشته می شود:

          هم اسم ، هم مرز ، هم مسلک

- تر و ترین همواره جدا از کلمۀ پیش از خود نوشته می شود ، مگر در :

          بهتر ، مهتر ، کهتر ، بیشتر ، کمتر

- ها (نشانۀ جمع) همواره به کلمۀ پیش از خود می چسبد ، مانند کتابها ، باغها ، چاهها ، کوهها ، گرهها ، مگر هنگامی که:

   1- بخواهیم صورت مفرد کلمه را مشخص کنیم:

           کتاب ها ، درس ها ، باغ ها

   2- کلمه به های غیر ملفوظ (بیان حرکت) و یا های ملفوظی که حرفِ قبل از آن حرفِ متّصل باشد ، ختم شود:

          میوه ها ، خانه ها

          سفیه ها ، فقیه ها ، پیه ها ، به ها

مجموعۀ  ام ، ای ، است،...

صورتهای متّصل ِ فعل ِ « بودن » در زمان حال (ام ، ای ، است ،ایم ، اید ، اند ) به صورتهای زیر نوشته می شود:

---------------------------

*- کلمه های ستاره دار در این جدول از قاعده مستثنا هستند.

 1.. چنانچه کلمه ای مختوم به مصوّت باشد و جزء پس از آن نیز با مصوّت آغاز شده باشد ، می توان در فاصلۀ میان دو مصوّت از دو نوع صامتِ میانجی ( باارزش یکسان ) استفاده کرد: یکی صامت ِ «ی»  و دیگری صامت ِ «همزه»؛ نظیر دانایید / دانائید ؛ زیبایی / زیبائی ؛ تنهایی / تنهائی ، که در بعضی همزه غلبه دارد و در بعضی دیگر«ی» و از کلمه ای به کلمۀ دیگر فزق می کند. در اینجا ، برای حفظ ِ یکدستی و سهولت ِ آموزش ، صامت ِ میانجی ِ «ی» انتخاب شده است.

 2. چون «تواید» معنا ندارد ، «مترواید» آورده شده است.

        ضمایر ملکی و مفعولی

ضمایر ملکی و مفعولی (1)[   َ م ، َ ت ، َ ش ،  ِ مان ، ِتان (تان) ،  ِ شان (شان) ] ، در حالات شش گانه ، همراه با واژه های پیش از خود به صورتهای زیر نوشته می شود:

--------------

  1. در دستورهای اخیر ، به جای اصطلاحاتی نظیر« ضمیر ملکی» یا « ضمیر مفعولی » ، اصطلاح « ضمیر شخصی متّصل» به کار می رود.

  2. این «ی» ممکن است در مواردی حذف شود. در تداول ِ عامّه «بابام» به جای ِ«بابایم» گفته می شود. در ادبیات ِ داستانی هم ، زمانی که نویسنده زبان ِ گفتار را ضبط می کند، وضع به همین منوال است.در شعر به ضرورت ِ شعری این حذف صورت می گیرد، مثلاً استعمال ِ «بازوت» به جای « بازویت» در این مصراع: «آفرین بر دست و بر بازوت باد».

  3. در محاوره ، اصولاً همزه و مصوّت ِ آغازی حذف می شود، مثلاً گفته می شود « رادیوم خراب شده» و نه « رادیوام خراب شده».

                                یای نکره و مصدری و نسبی 

 -------------------------

  1. های غیر ملفوظ ، در الحاق به «یای مصدری» ، حذف می شود و « گ ِ» میانجی به جای آن می آید: بندگی. در چند کلمه ، های غیر ملفوظ در الحاق به «یای نسبت» افتاده و « گ ِ »میانجی اضافه شده است : «خانگی» ، «همیشگی» ، «هفتگی».

کلیات نشانه گذاری و املای فارسی :

نکته های نگارشی :

نکتۀ 1 :

      به جملۀ زیر توجه کنید:

      وزیر آموزش و پرورش دانش آموزانی که در المپیاد فیزیک موفق شده بودند را با اهدای جوایزی مورد تشویق قرار داد.

      1- در جملۀ بالا حرف « را » علامت مفعول صریح است و باید بلافاصله پس از مفعول یعنی کلمۀ « دانش آموزانی » بیاید :  « وزیر آموزش و پرورش دانش آموزانی را که ...».

      2- به جای عبارت طولانی « مورد تشویق قرار داد» می توان نوشت :« تشویق کرد».(فا-قی- ده ص 44)

 نکتۀ 2- :

      کلمۀ« فوق الذکر» که این روزها ، به ویژه در نامه های اداری ، فراوان به کار می رود نادرست است. به جای آن می توان از کلمات « نام برده» ، « مذکور» ، « یادشده » و « سابق الذکر» استفاده کرد.(همان-ص49)

نکتۀ 3:

      حشو یعنی آوردن کلمات و عباراتی که چیزی برمعنای کلام یا جمله نمی افزاید و فقط آن را طولانی می کند. حشوی را که بسیار زننده باشد حشوقبیح می گویند.

عبارتهای « حسن ِ خوبی» ، « سنگ سیاه حجرالاسود» ، « سن ده سالگی» ، و « تهویۀ هوا» همه از مصادیق حشو قبیح است. (همان – ص52)

نکتۀ 4:

       کلمۀ انجام به معنی « پایان»است و نباید آن را به معنی « اجرا» به کار بریم. اگر چنین منظوری داشته باشیم، می توانیم از ترکیب « انجام دادن» استفاده کنیم.به این مثال توجه کنید : « او در انجام وظیفۀ خود کوتاهی کرد».در این جمله ، به جای کلمۀ « انجام» می توانیم کلمات « اجرا» ، « اِعمال» و «انجام دادن»را به کار ببریم و مثلاً بگوییم:« او در اجرای وظیفۀ خود کوتاهی کرد».( فا-قی- ده ص 68)

نکتۀ 5:

      کلمۀ «پست» (post) در زبانهای فرنگی معانی گوناگونی دارد، ازجمله برسازمانی اطلاق می شود که نامه ها و مکاتبات را به مقصد می رساند. « پُست» به این معنی سال های دراز است که در زبان فارسی رواج یافته و کاربردآن هم اشکالی ندارد. اما در سال های اخیر «پُست» در معنای جایگاه یا محل اجرای وظیفه و نیز به معنی شغل و مقام دولتی در زبان فارسی تداول عام یافته که بهتر است از کاربرد آن در این موارد خودداری کنیم. نگوییم:« او در پست نگهبانی است».یا « پست جدیدی به او واگذار شد». بگوییم:«او در جایگاه نگهبانی است»و « شغل (یا مقام)جدیدی به او واگذار شد».( فا-قی- ده ص 68)

نکتۀ6:

     « نمودن» اصلاً یعنی « نشان دادن» بهتر است آن را در معنای « کردن»به کار نبریم. مثلاً به جای آن که بگوییم:« کتاب را به وی اهدا نمود»، مناسبتر است که بگوییم:«کتاب را به وی اهدا کرد»..(فا – قی – ده ص  81)

نکتۀ 7:

        کاربرد « می باشد» به جای«است» ضرورتی ندارد و باعث زیبایی کلام نمی شود.(فا – قی – ده ص  81)

نکتۀ 8:

     برخی از کلمات تنوین دار عربی در فارسی به عنوان قید به کار می رود. تنوین خاصّ کلمات عربی است و نمی توان آن را به کلمات فارسی افزود؛ پس باید از کاربردکلماتی نظیر « گاهاً » و « ناچاراً » خودداری کرد.« گاه » و « ناچار» خود قیدند و به همین صورت در فارسی به کار می روند.(همان –ص88)

نکتۀ 9:

     تسویه یعنی مساوی کردن، و تصفیه یعنی پاک کردن و پالودن. بنابراین به جای « تسویه حساب » بهتر است بنویسیم « تصفیه حساب» ، زیرا مقصوداز آن پاک کردن حساب است نه مساوی کردن آن.(همان –ص 91)

نکتۀ10:

     کلماتی مانند« معلمین» ، « مجتهدین» ، « مدرسین » ، « منافقین » ، و... در عربی اصطلاحاً جمع مذکر سالم نامیده می شود و کاربرد آنها به همین شکل در زبان فارسی درست نیست. در اینگونه کلمات «ین» باید به « ان» که علامت جمع فارسی است تبدیل شود:معلمان، مجتهدان ، مدرسان ، منافقان ، و....( همان – 93)

نکتۀ 11:

    عبارت باسمه تعالی به همین شکل ، با « الف» صحیح است ونبایدآن را به صورت « بسمه تعالی» نوشت. در قرآن کریم فقط « بسم الله» را با حذف «الف» نوشته اند و در بقیۀ موارد « الف» را از ابتدای « اسم» حذف نکرده اند:« اقرأ باسم ربک الذی خلق[علق/1] » ، « فسبح باسم ربک العظیم [واقعه/74]»،و.... (همان-ص97)

نکتۀ 12:

     بها دادن به چیزی یعنی قیمت آن را پرداختن.کاربرد این ترکیب به معنی « اهمیت دادن» نادرست است.به جای این جمله:« برخی از پدر و مادرها به نیازهای عاطفی فرزندان خود بها نمی دهند» ، باید بنویسیم:« برخی ز پدرومادرها به نیازهای عاطفی فرزندان خود اهمیت نمی دهند». (همان –ص108)

نکتۀ13:

    کلمۀ سِری و ترکیب یک سِری که این روزها فراوان در گفته ها و نوشته ها به کار می رود، از کلمۀ فرنگی series  ناشی شده است. به جای آن در فارسی می توان از کلمات سلسله و یک سلسله استفاده کرد. پس به جای این که بگوییم:«برای این کار یک سری برنامه ریزی ها صورت گرفته است»،باید گفت:«برای این کار یک سلسله برنامه ریزی ها صورت گرفته است». ضمناً در اغلب موارد کاربرد این کلمه هیچ ضرورتی ندارد:«برای این کار برنامه ریزی هایی صورت گرفته است». (همان –ص 116)

نکتۀ 14:

     به جای ترکیبات عربی « لذا» ، « فلذا» ، « لهذا» ، و« علی هذا» که این روزها بیشتر در نوشته ها و نامه های اداری به کار می رود، از عبارات سادۀ فارسی، مانند« ازاین رو» ، « پس» ، « به این سبب» ، «بنابراین» و... استفاده کرد. (همان – ص 119)

نکتۀ 15:

     در جمله های اِسنادی، نباید «هست» را به جای « است» به کار برد و مثلاً گفت:« هوا گرم هست». «هست» یعنی « وجود دارد»؛وقتی می گوییم:«دراین ظرف آب هست»، یعنی در آن آب وجود دارد. فعل «است» را می توان در جمله های اِسنادی و غیر اِسنادی به کار برد. اما «هست» را فقط باید در جمله های غیر اسنادی به کار بریم. به این بیت حافظ دقت کنید:

       بندۀ پیر خراباتم      که   لطفش    دایم است / ورنه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست (همان-ص134)

نکتۀ 16:

      کلماتی مانند« پاییز» ، «آیین»، «پایین»،«دایی» و...فارسی است و باید به همین شکل نوشته شود. بهتر است از نوشتن آنها باهمزه به صورت پائیز، آئین ، پائین، دائی،و...خودداری کنیم. (همان-ص159) 

نکتۀ 17:

      به جای عبارتهای عربی « مع ذالک» و « علی ایُّ حال» ، می توان تعبیرات فارسی« بنابراین» و « به هر حال» را به کار برد. (همان –ص163)

نکتۀ 18:

      کلمۀ «درب» عربی است و معنی آن «راه» و « در بزرگ» یا« دروازه»است.امروزه در نوشته های رسمی و اداری آن را به جای «در» به کار می برند و گمان می کنند ادبی تر است! شاید این کلمه را بتوان بردروازۀ قلعه یا درهای بزرگ ورزشگاه ها و تالارها و پارگینگها و ... اطلاق کرد، اما اطلاق آن بر « در ِ» اتومبیل و اتاق و جعبه و... درست نیست، و بهتر است در همۀ موارد از کلمۀ فارسی « در» یا ، اگر مقصودمان درهای بزرگ است، از کلمۀ« دروازه »استفاده کنیم. (همان – ص 175)

نکتۀ 19:

     کلمۀ «فراز»در فارسی به منی «بالا»و «بلندی»استو البته وقتی با افعال خاصّی ترکیب شود، معانی دیگری هم از آن بر می آید، مانند« فراز کردن» به معنای « بستن» یا « باز کردن». همین کلمه در فرانسه به معنای «جمله» و « عبارت» است که در سالهای اخیر به فارسی هم راه یافته و نابجابه کار می رود. برخی آن را به معنای « سخن بلند و پر مغز» به کار می برندو مثلاً می گویند« فرازهایی از قرآن»، « فرازهایی از نهج البلاغه»، « فرازهایی از سخنان امام» و...درست این است که در هر یک از این موارد تعبیر دقیق فارسی زبانانرا به کاربریم و بگوییم:«آیاتی از قرآن»، « سخنانی از نهج البلاغه»، «گزیده ای از سخنان امام» و.... (همان – ص194)

نکتۀ 20:

    عبارت « تلاوتی چند از کلام الله مجید»، که گاه از زبان برخی از گویندگان کم سواد شنیده می شود، نادرست است.«تلاوت»یعنی خواندن و قرائت کردن ، و خواندن قابل شمارش نیست که بتوان صفت «چند» را در باره اش به کار برد.پس درست این است که بگوییم(مثلاً):« با تلاوت آیاتی چند (یا چندآیه) از کلام الله مجیدبه استقبال اذان مغرب می رویم». ( همان –ص194)

نکتۀ 21:

    به این جمله توجه کنید:«تقریباً سه ماه روی این پروژه کار کردیم».

    ترکیب« کارکردن روی ِ...» ترجمۀ تحت اللفظی و نادرست« work on» (در زبان انگلیسی) است و بهتراست در فارسی به جای آن از تعبیرات دیگری استفاده کنیم. به جای کلمۀ فرنگی« پروژه»(project) نیز می توان در این جمله کلمۀ « طرح» را به کار برد. مثلاً می توانیم بگوییم:«تقریباً سه ماه در بارۀ این طرح کار کردیم».یا « این طرح را تقریباً در سه ماه به پایان رساندیم». (همان –ص 198)

نکتۀ 22:

    ترکیب «در رابطه بام ترجمۀ اصطلاح انگلیسی« in relation to » است و بهتر است در حدّ امکان آن را به کار نبریم و به جای آن از ترکیبات درست تری نظیر« دربارۀ» ، «در مورد» و « راجع به» استفاده کنیم. همچنین است ترکیب« در این رابطه» که باز به جای آن می توان گفت:«در این مورد» یا« در این باره»

دورۀ معاصر    

الف :  دورۀ بینابین سوم ؛ مکتب مشروطیت                     

- زمان رواج : نیمۀ اول قرن چهاردهم

- گفتمان محوری : تحولات اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی که موجب پدید آمدن تغییری بنیادین در شعر و نثر شد.

علل عمدۀ تحولات اجتماعی :

1- شکست ایران از روسیه و بیدار شدن مردم و مقایسۀ شکست خود با پیروزی ژاپن بر روسیه و پی بردن به بی لیاقتی رجال حاکم بر ایران و عقب افتادگی صنعتی.

2- اعزام دانشجو به خارج از ایران( که از زمان عباس میرزا باب شده بود و آشنایی با فرهنگ مغرب زمین و آموختن زبانهای فرنگی و مطالعه و ترجمۀ کتب و روزنامه های غربی و ترکی و عربی).

3- ایرانیان قفقاز (که جزو خاک روسیه شده بود)مقالاتی به فارسی و ترکی می نوشتند و در بیداری هموطنان خود می کوشیدند.

4- تأسیس چاپخانه و چاپ روزنامه  و طبع و نشر روزنامه در داخل ایران.

5- تأسیس مدارس براساس اموزش و پرورش نوین ( دارالفنون و معلمان فرنگی)

6- رسیدن نسیم تجدد جهانی به ایران(در مصر و عثمانی نیز چنین بود).

7-استقرار نظام مشروطه و تأسیس مجلس و سهیم شدن مردم در سرنوشت خود و برقراری قوانین.

8-آشنایی مردم با مفاهیم و اصطلاحات نوین اجتماعی و فلسفی و حقوقی چون ملت ، آزادی ، حزب ، قانون ، منورالفکر ، استبداد ، مجلس ، مشروطه و...

9-پخش افکار و آثار مصلحین و متفکران سیاسی و اجتماعی  ازقبیل سید جمال الدین اسدآبادی و...

10-مسافرت مردم به عثمانب و هند و کشورهای غربی.

مختصات عمومی ادبیات مشروطه :

*- مردمی شدن ادبیات :

- برای نخستین بار در تاریخ ادبیات فارسی ، ادبیات به مفهوم واقعی مردمی می شود. گروههای زیادی از مردم از طریق روزنامه با ادبیات انقلابی دورۀ خود در تماس مداوم قرار می گیرند.

- شاعران شعر خود را موقتاً در خدمت مسائل سیاسی و اجتماعی قرارمی دهند.( شاعران بزرگی که به جای پرداختن به ادب سنتی و کسب جایگاه تاریخی  ، با از خود گذشتگی به مسائل روز توجه می کنند ؛ از نظر ادبی چندان مقامی نمی یابند ولی از نظر اجتماعی دوران معاصر دارای اهمیتند. شاعرانی چون سید اشرف الدین حسینی ، میرزادۀ عشقی و عارف قزوینی. تنها ملک الشعرای بهاردر هر دو زمینۀ مسائل مردمی و ادبی در حد ی متعالی است.)

*- آماده کردن زمینه برای ظهور شعر نو:

- ازنظر زبان ، از زبان همه فهم همان عصر استفاده می شود. لغات فاخرادبی کهن یکسره کنار گذاشته می شود و نحو جملات آسان و امروزی می شود. در شعر آنان لغات فرنگی هم دیده می شود.

- از نظر فکر ، این عقیده که شعر فقط باید به مطالب خاصی از قبیل عشق و عرفان و مدح و هجوبپردازد از میان می رود وتوجه به مسائل روز در شعر باب می شود. توجه به ایران باستان، آزادی زنان، تنفر از دیکتاتوری ، شور تجدد و تجدید حیات از موضوعات رایج در شعر این دوره است.

- ازنظرادبی ، شاعران دیگر چندان به صنایع ادبی توجه ندارند. قالبهای جدیدی از انواع ترجیع بند و مستزاد و مسمط و چهار پاره  با دخل و تصرف در اشکال سنتی مرسوم می شود.

*- انتقاد از کهنگی فکر شعر بازگشت:

- ایرانیانی که در قفقاز یا عثمانی به سر می بردندو با مظاهر تمدن غرب آشنا شده بودند( طالبوف ، آخوند زاده، زین العابدین مراغه ای ...) علاوه بر مقالاتی که در باب عقب ماندگی ایران به سبب حکومت استبدادی قاجار می نوشتند به مضامین کهنه و فرسودۀ ادبی دورۀ بازگشت تاختند. این انتقادها از عوامل مؤثردر بی اعتباری شعر دورۀ بازگشت است و راه را برای تغییر سبک آماده کرد.

- در ادامۀ این انتقادها ، جوانان پر شوری چون تقی رفعت (که در ترکیه درس خوانده بودو فرانسه می دانست) حملات را شدید تر کردند وحتی به شاعرانی چون سعدی و حافظ تاختند.( وفقط فردوسی مصون ماند)تقی رفعت می نویسد:

  «...نترسید، بوستان سعدی و دیوان حافظ را در آب بی قدری و انتقاد بشویید...امروز می بینید که سعدی مانع از موجودیت شماست ، تابوت سعدی گاهوارۀ شما را خفه می کند، عصرهفتم برعصرچهاردهم مسلط است».

*- جدال ادبی رفعت و بهار:

- تأسیس جرگۀ ادبی « دانشکده» در سال.1294 ش. ( ترویج معانی جدید در لباس شعر و نثر قدیم وشناساندن موازین فصاحت و حدود انقلاب ادبی و لزوم احترام آثارفصحای متقدم و ضرورت اقتباس محاسن نثر اروپایی)

- درج غزلی از یکی از اعضای دانشکده به استقبال از سعدی در روزنامۀ زبان آزاد  و مقاله ای باامضای« بیزبان» به قلم تقی رفعت و با عنوان« مستحاثات ادبی» و تاختن به نوجوانان تهرانی وکوتاه آمدن دانشکده( بهار)

- درج مقالۀ « مکتب سعدی » و تاختن به سعدی که کلیاتش بت ملل فارسی زبان شده است . اتحاد روزنامه های تهران در دفاع از سعدی . مقالۀ بهار در این زمینه ( آیا دفتر سعدی و ملا را برخواهید چید؟...من مدعی هستمکه هر اصل و قاعده ای در بوستان سعدی و غزلیات حافظ موجود است.)و دستاویز قرارگرفتن این موضوع توسط رفعت. (ص 438 ازصبا...)

- گامهای نخستین تغییر:

پرورش طبیعت

ز بسیاری آتش مهر و ناز و نوازش

از این شدت گرمی و روشنایی و تابش

گلستان فکرم

خراب و پریشان شد افسوس

چو گلهای افسرده افکار بکرم

صفا و طراوت ز کف داده گشتند مأیوس

بلی،پای بردامن و سر به زانو نشینم                         

که چون نیموحشی گرفتار یک سرزمینم

نه یارای خیرم

نه نیروی شرم

نه تیر ونه تیغم بود نیست دندان تیزم

نه پای گریزم

از این روی در دست همجنس خود در فشارم

ز دنیا و از سلک دنیا پرستان کنارم

برآنم که از دامن مادر مهربان سر بر آرم!

            شمس کسمایی، آزادیستان، شمارۀ4 بیست و یکم شهریور 1299

شاعران صاحبنام:

- محمد حسین صفای اصفهانی(1322)

- میرزانعیم سدهی(1334)

- میرزا محمدصادق امیریادیب الممالک فراهانی(1335)

- حاجی محمدتقی شوریده شیرازی(1345)(1305ه.ش.)

- شیخ عبدالجوادادیب نیشابوری(1344)(1304ه.ش)

- اشرف الدین حسینی نسیم شمال(1352 ه.ق.)

- سید محمد رضا میرزادۀ عشقی(1303ش)

- ایرج میرزا(1304ش)

- میرزا ابوالقاسم عارف قزوینی(1312ش)

- میرزا محمد تقی بهار(1330ش)

- میرزا علی اکبر خان دهخدا(1334ش)

- ابوالقاسم لاهوتی(1336ش)

- نظام وفا(1343ش)

ب:شعر نو( دورۀ پهلوی)

-علی اسفندیاری (نیمایوشیج)

-  تولد : 1315 ه.ق.(1276ش) در یوش مازندران.

- اولین شعر : مثنوی قصۀ رنگ پریده در سال 1299( با بیان سنتی.)

- انتشار منظومۀ افسانه : 1301.ش (تفاوت چشمگیر در طرح و بیان مطالب با شعر کلاسیک  اما در صورت و قالب از شعر سنتی فاصلۀ چندانی نداشت)

- سرودن قطعاتی چند که از افسانه به سنت نزدیکتر بود ، مانند: منظومۀ بلند خانوادۀ سرباز(1304) ومنظومۀ محبس (1303)، شعر بلند سرباز فولادین(1306)[ که بیانگر حساسیت نیما به مسائل سیاسی و اجتماعی است ودر بارۀ اعدام سرهنگ احمد پولادین توسط رضا شاه] و چند حکایت تمثیلی دیگر.

- سرودن شعر ققنوس در سال 1316 که تداوم ابتکارافسانه  ورهایی از اصول و ضوابط سنت تلقی می شود.(در همین سال قطعه ای هفت بیتی با ردیف ای دریغ نیز می سراید تا نشانه ای بر توجه او به ساختار سنتی  باشد.

- اشتغال در ادارۀ موسیقی وزارت فرهنگ  و انتشار مقالات .

- سرودن غراب و مرغ غم درسال 1317 به همان سبک و سیاق ققنوس (والبته چند غزل و مثنوی دیگر شاید برای مصلحت!)

- انتشار منظومۀ خانۀ سریویلی درسال 1319 که اولین شعر بلند نو است.

- شعراندوهناک شب در آبان 1319وتداوم سرودن قطعات نو تا سال 1323 و شعر ناقوس.(ارتباط با حزب توده ، تعطیلی مجلۀ موسیقی ، روحیۀ بدبینی و تردید )

- چند شعر سنتی در سال 1323

-منظومۀآزاد  مانلی در سال 1324

- قرائت شعر آی آدمها در نخستین گنگرۀ نویسندگان ایران  (انشعاب در حزب توده ، جدایی آل احمد از حزب و تداوم ارتباط نیما با آن و عالم سیاست ، بی اثر ماندن هشدارهای آل احمد برای رهاندن نیما از دام سیاست و حزب توده و پاسخ دادن نیما با طنز و ابهام)

- کودتای 28 مرداد32 ودستگیری نیما و تأمل در زندان به حال خود و حزب توده. آزادی از زندان  و احمق و دروغگوخواندن رهبران حزب توده . دل فولادم در سال 1332 یادآور کابوس آن سالهاست.

- گوشه گیری وکم نویسی از 1332 به بعد( از 32تا34 شش شعر و از 35تا36 شش شعردیگر سروده است.

- عادت او سفر تابستانی به یوش بوده که در آخرین بار تغییر کرده و در زمستان می رود. بیمار می شود . باقاطر تا کنار جاده چالوس آورده می شود.

- آخرین شعر او تاریخ آبان 1337 را دارد.

  -  مرگ: 23دیماه 1338ش.

- در آخرین شعرش به دنبال تجربۀ تازه تری است.در حاشیۀ این آخرین شعر نوشته است:«این شعر را مخصوصاً به دو وزن ساخته ام.» در آستانۀ مرگ ، هنوز در تمام شب ، چشم بر جاده خالی، گوش بر زنگ کاروان است؛ کاروانی که در سال 1328، بانگ جرس آن را که به شهر خاموش و شب زده و خفته نزدیک می شد ، شنیده بود.(خانه ام ابری است-ص 30) :

شب همه شب شکسته خواب به چشمم

گوش بر زنگ کاروانستم

با صداهای نیم زند زدور،

همعنان گشته همزبان هستم

جاده اما ز همه کس خالی است

ریخته بر سر آوار آوار

این منم مانده به زندان شب تیره که باز

شب همه شب

گوش بر زنگ کارونستم.

بخش کوتاهی از منظومه ی افسانه:

عاشق: ...ای فسانه ، فسانه ، فسانه!

        ای خدنگ تو را من نشانه !

        ای علاج دل ای داروی درد

        همره گریه های شبانه!

                                                با من سوخته در چه کاری؟  

         ... سرگذشت منی – ای فسانه!-

         که پریشانی و غمگساری؟

         یا دل من به تشویش بسته

         یا که دو دیده ی اشکباری؟

                                                یا که شیطان رانده زهر جای؟

          قلب پر گیر و دار منی تو

          که چنین ناشناسی و گمنام؟

          یا سرشت منی، که نگشتی

          در پی رونق و شهرت و نام؟

                                               یا تو بختی که از من گریزی؟

          هر کس از جانب خود ترا راند

           بی خبر که تویی جاودانه.

           تو که ای؟ - ای زهر جای رانده!-

           با منت بوده ره ، دوستانه؟

                                               قطره ی اشکی آیا تو، یا غم؟

          ... یاد دارم شبی ماهتابی

          بر سر کوه « نوبن نشسته

          دیده از سوز دل خواب رفته

          دل ز غوغای دو دیده رسته

                                                 سرد بادی دوید از بر کوه

          ...چنگ در زلف من زد چو شانه

          نرم و آهسته و دوستانه

          با من خستۀ بینوا داشت

          بازی و شوخی بچگانه...

                                                ای فسانه ! تو آن باد سردی؟

          ناشناسا ، که هستی ، که هرجا

          بامن بینوا بوده ای تو؟

          هر زمانم کشیده در آغوش

          بیهشیّ من افزوده ای تو؟

                                                 ای فسانه ! بگو ،  پاسخم ده!

افسانه: بس کن از پرسش ای سوخته دل

          بسکه گفتی دلم ساختی خون

          باورم شد که از غصه مستی

          هر که را غم فزون ، گفته افزون

                                                 عاشقا ! تو مرا می شناسی :

          از دل بی هیاهو نهفته

          من یک آوارۀ آسمانم

          وز زمین و زمان بازمانده

          هر چه هستم ، برعاشقانم

                                                 آنچه گویی منم ، وآنچه خواهی.

          من وجودی کهن کار هستم ،

          خواندۀ بی کسان گرفتار.

          بچه ها را به من ، مادر پیر

          بیم و لرزه دهد ، در شب تار.

                                                من یکی قصه ام بی سر  بن!»

عاشق: «تو یکی قصه ای ؟»

افسانه:                         « آری  آری

         قصه ی عاشق بی قراری.

         نا امیدی ، پر از اضطرابی

         که به اندوه و شب زنده داری

                                                سالها در غم و انزوا زیست

        قصه ی عاشقی پر زبیمم

        گر مهیبم چو دیو صحاری،

        ور مرا پیرزن روستایی

        غول خواند ز آدم فراری ،

                                                زاده ی اضطراب جهانم

        یک زمان دختری بوده ام من.

        نازنین دلبری بوده ام من.

        چشمها پر ز آشوب کرده،

        یکه افسونگری بوده ام من.

                                                آمدم بر مزاری نشسته

       چنگ سازنده ی من به دستی،

       دست دیگر یکی جام باده.

       نغمه ای ساز ناکرده، سر مست

       شب ز چشم سیاهم ، گشاده

                                              قطره قطره سرشک پر از خون

       درهمین لحظه ، تاریک می شد

       در افق صورت ابر خونین.

       در میان زمین و فلک بود

       اختلاط صداهای سنگین.

                                               دود از این خیمه می رفت بالا.

       خواب آمد مرا دیدگان بست

       جام و چنگم فتادند از دست

       چنگ پاره شد و جام بشکست،

       من ز دست دل و دل زمن رست،

                                               رفتم و دیگرم تو ندیدی.

       ای بسا وحشت انگیز شبها

       کز پس ابرها شد پدیدار

       قامتی که ندانستی اش کیست،

       با صدایی حزین و دل آزار

                                             نام من در بن گوش تو گفت...

      عاشقا! من همان ناشناسم

      آن صدایم که از دل برآید.

      صورت مردگان جهانم.

      یک دمم که چو برقی سرآید.

                                            قطره ی گرم چشمی ترم من.

جریان های اصلی شعر نو:

1-  شعر آزاد (نیمایی) :

-  اگرچه تساوی تعداد و نوع هجاهارا در سطر ها ندارد، دارای وزن عروضی است  اما جای قافیه ها مشخص نیست . سروده های نیما یوشیج ، مهدی اخوان ثالث ، فروغ فرخزاد و سهراب سپهری و منوچهر آتشی ( هرکدام کم و بیش با سبک مخصوص به خود) در این گروه جای می گیرد.

2- شعر سپید

- هرچند آهنگین است اما وزن عروضی نداردو جای قافیه ها نیز در آن مشخص نیست. در این شیوه ، کارهای احمد شاملو معروف است .

3- شعر موج نو:

- نه تنها وزن عروضی ندارد بلکه معمولاً آهنگین هم نیست و قافیه هم ندارد و فرق آن با نثرمعمولاً در ارائۀ مطلب و نحوۀ خاص بیان و بطور کلی در تخیل شعری است. شعر موج نو به دشواری و تعقید معروف است.

آثاری از احمد رضا احمدی (انتشار «طرح» در سال 1341 از سوی او را سرآغاز شعر موج نو در ایران دانسته اند.ر.  نمونۀشعر غیر متعهد همان ص 56)، هوشنگ ایرانی ، بیژن جلالی،یدالله رؤیایی در گروه موج نو قرار دارند.

   ازمیان این سه شیوه ، شعر آزاد مقبولیت بیشتری یافت و معروف ترین و معقول ترینو موفق ترین اشعار شعر نو به این شیوه است.

*- نکته ها:

- در شعر نو علاوه بر تازگی زبان و قالب شعری ، طرح فکر نوین و مسائل بشر امروزی نیز ضروری است.  

- شعر نو بر رعایت دقیق محور عمودی در سروده ها استوار است. شعر دارای فرم ذهنی یا تشکل معنوی استو کلمات و اجزا به هم مربوطند.

- صنایع بدیعی در شعر نو چیزی اضافه بر شعر نیست بلکه از طبیعت کلام ناشی می شودو ابزارهای بیانی نیز جزو ماهیت شعرند.

- نیما در نامه ای به میرزاده عشقی می نویسد:«شعر افسانه را می خوانند، بالبدیهه به همان وزن ، یک شعر بدون معنا از خودشان می سازند، به آن می افزایند؛ دوبار ، سه بار از سر گرفته ، می خوانند و می خندند...من اقلاً توانسته ام وسیلۀ تفریح و خندۀآنها را فراهم کنم. این هم یک نوع هنر است. بالعکس، همین وسیله چند سال بعد آنها را هدایت خواهد کرد. شعرهای من دوکاره اند، حکم چپق های بلند را دارند: هم چپق هستند و هم در وقت راه رفتن ، عصا. من هیچ متألم نمی شوم. به جای فکر طولانی در ایرادات آنها با کمال اطمینان به عقیدۀ خود ، شعر می گویم...ملت دریاست، اگر یک روز ساکت ماند، بالاخره یک روز منقلب خواهد شد.»

مقایسۀ مختصات شعر نو و شعر سنتی

*- الف: مختصات زبانی

شعر سنتی                                                                    شعر نو

لغات و ترکیبات ادبی کهن                                   لغات و ترکیبات زبان فارسی امروز

قائل بودن به واژگان خاص شعری                        آزادی استفاده از همۀ واژه ها  

*- ب: مختصات فکری

معشوق آسمانی                                                معشوق زمینی

معشوق مؤنث و مذکر                                       معشوق مؤنث 

مخاطب(عموماً)دربار یا فضلا هستند                    مخاطب (عموماً)مردم معمولی هستند

عرفانی                                                         دنیوی(عموماً) 

طرح موضوعات محدود و مشخص                      تنوع موضوعات

عدم ذکر مسائل خصوصی زندگی                        اشاره به مسائل خصوصی زندگی

(عموماً)عدم توجه به مسائل سیاسی و اجتماعی       توجه به مسائل اجتماعی و سیاسی

فاضلانه                                                       صمیمانه

مفاخره                                                         ندارد

هجو و مدح                                                    ندارد

ضعف  تشتت در محور عمودی                          استواری و پیوستگی در محور عمودی

*- مختصات ادبی  

واحد شعر بیت است                                        واحد شعر بند است

توجه آگاهانه به صنایع ادبی و صنعتگری             وجود صنایع ادبی به صورت طبیعی

قالب های سنتی چون قصیده و غزل                    قالب نیمایی یا سپید

تساوی مصراعها                                           عدم تساوی مصراعها

تعقید                                                           ابهام

تشبیهات و استعارات کلیشه ای                          تشبیهات و استعارات نو

استفادۀ ناخوداگاه از سمبل                                استفادۀ آگاهانه از سمبل (علاوه بر ناخوداگاه)

موسیقی قدیم ولحن نا آشنا برای مردم                  موسیقی و لحن طبیعی زبان که برای مردم مأنوس است

* - بطور کلی میان شاعر کهن و شاعر امروزی نیزتفاوتهایی است. شاعر امروز بطور وسیعی در معرض قضاوت های مردمی و هنری است ، در حالی که شاعران کهن معمولاً دور از این انتقادها و بررسی ها بوده اند. امروزه مردم شاعر را روشنفکر نیز می دانند در حالی که برای شاعران کهن فاضل بودن کافی بود.

* - حقیقت نمایی؛ یکی از مشخصات مهم شعر امروز خاصیت حقیقت نمایی آن است، زیرا شعر منبعث از محیط امروزی است وبنابراین خواننده در احساسات و تجربیات شاعر سهیم می شود.  در حالی که به سبب تغییر محیط زندگی امروز خوانندۀ غیر حرفه ای با محیط و فضای شعرهای کهن ارتباط ایجاد نمی شود.

* - واژگان شعری ؛ از مشخصات مهم  شعر امروز شکستن مرزهای لغوی و بازشدن دروازۀ شعر برای ورود هر نوع لغت و تعبیر است. حال آن که در انواع مختلف شعر کهن(قصیده و غزل و...) فقط لغات خاصی حق ورود داشتندو لغاتغزل با لغات غزل تفاوت داشت.

ج : شعر انقلاب اسلامی :

* - گفتمان محوری: بازگشت به خویشتن(فردی و جمعی)

* - مقاطع اصلی:

                     - انقلاب اسلامی

                     - حماسۀ پایداری

* - مختصات عمومی:

-  تعامل نگرش های شناختی و اجتماعی – سیاسی

- اعتدال در نو آوری های زبانی و نزدیکی زبان شاعر و مردم

- وسیله شدن شعر برای انعکاس اندیشۀ انقلاب

- استفاده از صورت های گوناگون شعر معاصر( سنتی ، آزاد و سپید)

-  تجربه های اصیل درپیوند تغزّل و تحمّّس

شاعران صاحبنام مقطع انقلاب اسلامی:

- طاهره صفار زاده (شعرسپید)

- سید علی موسویگرمارودی (شعر آزاد و سنتی)

- علی معلم دامغانی ( شعر سنتی)

شاعران صاحبنام مقطع حماسۀ پایداری :

- نصرالله مردانی

- محمد رضا عبدالملکیان

- قیصر امین پور

- سامان هراتی

- سپیده کاشانی

- ساعد باقری

- علیرضا قزوه

- عبدالجبار کاکایی

دورۀ هندی

دورۀ رواج : از اوایل قرن یازدهم تا اواسط قرن دوازدهم به مدت 150 سال.

عوامل پیدایش :

- روی کار آمدن صفویه و رواج تشیع و بی توجهی به شعر مدحی و درباری.

- توجه شاعران به امور جزیی و پند و اندرز و توصیف و بیان امور معمولی.

- بیرون آمدن شعر از دربار و از بین رفتن طبقۀ شاعران در معنی کهن و سنتی آن ( ضعیف شدن سنت شاعری ) خارج شدن شعر از انحصار فضلا و آشنایان به ادب عرب و عجم.

- ورود شعر به میان طبقات و صنوف مختلف ( قصاب کاشانی ،علی نقی [بنا] ی قمی ، شاهپور [بازرگان] تهرانی ، زکی [نعلگر] همدانی ، ...

- شعر خوانی در قهوه خانه ها . برخی از شاعران خود قهوه چی بوده اند : ملا شکوهی ، میر الهی همدانی ...

- برتری فرهنگی ایران نسبت به فرهنگ هند ( شاهان گورکانی هند همه به فارسی سخن می گفتند)و تألیف کتاب و سرودن شعر به زبان فارسی و تسلط به فرهنگ آن غبطۀ فضلای هند بود.

- سفر شاعران به هند به منظور امرار معاش یا ثروت اندوزی  از طریق حضور در دربارهای هند، کسب مقام ملک الشعرایی در دربارهای هند ، و مراجعت به ایران پس از کسب ثروت و شهرت ، ...

- آشنایی با تفکرات هندوان و تأثیر پذیری از آنان در شیوۀ سرودن شعر.

- تجدید حیات فرهنگی ، اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی ایران و توسۀ اصفهان( اوج آن در زمان شاه عباس کبیر).

- پدید آمدن طبقۀ خرده بورژوا که از تربیت اشرافی کهن بی بهره بود و به ادبیات عامیانۀ قابل فهم خود نیاز داشت  ( رشد رمان نویسی و باز نویسی بسیاری از موضوعات کهن به زبان سادۀ مرسوم  آن روز).

- توجه و علاقۀ شاهان صفوی به فرهنگ و ادب( داشتن مقام شیخی و طریقت و ضرورتحفظ مقام فرهنگی خود ، داشتن رقبایی چون شاهان عثمانی و هندی که به مسائل فرهنگی توجه می کردند ).

ساختار سبکی بیت هندی

- قالب شعر در سبک هندی بیت است نه غزل ، لیکن این ابیات با نخ قافیه و ردیف به هم وصل شده و شکل غزل یافته اند.( در مصراعی مطلب معقولی  - پیش مصرع - گفته می شود یعنی شعاری مطرح می شود ودر مصرع دیگر با تمثیل یا لف و نشری متناظر یا تشبیه مرکب ، آن را محسوس کنند. همۀ هنر شاعر در این مصرع اخیر است یعنی در مصراعی که بایدمعقول را محسوس کند و هر چه رابطۀ بین دو مصراع هنری تر و منسجم تر باشد بیت دلنشین تر است. صائب:

همیشه برسرچشم جهان بود جایش

تواند آن که چو ابرو به هم دو مصرع بست

یا:

از پیچ و تاب اهل سخن صائب آگه است

چون سرو هر که مصرعی ایجاد می کند

بر این اساس مهم ترین بحث سبک هندی ، مصراع است. مصرع معقول می تواند تکراری و تقلیدی باشد ام مصراع محسوس ، یعنی مصراعی که شعار را به شعر تبدیل می کند باید تازه و ابتکاری باشد.

راقم (ازشاگردان صئب): ازشیشۀ بی می می بی شیشه طلب کن     صائب:  حق را زدل خالی از اندیشه طلب کن

رابطۀ دو مصرع بای به هر حال تشبیهی باشد  و سعی در این است که وجه شبه تازه باشد .همین موضوع موجب شد تا وجوه شبه متعارف و زود یاب ، تمام شود و شاعران برای یافتن وجوه شبه دورتر و بغرنج ترتلاش کنند و ابیاتی گفته شود که فهم ربط بین دو مصراع بسیار دشوار و حتی گاه غیر ممکن باشد.می توان گفت که مطلب معقول بیت هندی موضوع است که می تواند هر چیزی باشد؛ و موضوع در مصراع محسوس تبدیل به مضمون می شودکه باید ظریف و هنری وتشبیهی باشد. ازاین رو می گویندشاعران سبک هندی  مضمون ساز هستند یعنی موضوع را که اغلب عادی و غیر ادبی است تبدیل به مضمون می کنند که ظریف و هنری است.

نمونه هایی از مضمون سازی در سبک هندی :

سبکرو جای خود وا می کند در سنگ اگر باشد

چو آب افتاد در ره  جویباری می شود پیدا – صائب

باکمال احتیاج از خلق استغنا خوش است

با دهان تشنه مردن بر لب دریا خوش است – صائب

تا خیال گریه کردم یار رفت

این غزال از بوی خون رم می کند – صائب

سختی رسد از چرخ به نازک سخنان بیش

با سنگ سر و کار بود شیشه گری را – صائب

ز یاران کینه هرگز در دل یاران نمی ماند

به روی آب جای قطرۀ باران نمی ماند – وحید قزوینی

در تمام این نمونه ها مصراع اول معقول و مصراع دوم مشبه به محسوس است.( ممکن است برعکس هم باشد).

ابهام در سبک هندی

 نظر به محدود شدن امکان ایجاد روابط  تازه برای شاعران ، ضرورةً آنان به سراغ ربط دادن امور دورتررفتند و تشبیه به سوی غرابت رفت و شاعران در ورطۀ تعقید و ابهام و اغراق فرو غلتیدند. وفور این گونه ابیات مختصۀ سبکی شعر بیدل دهلوی است.

دوشیوه در سبک هندی: 

شاعران سبکهندی بر دو گونه اند:

1- امثال صائب و کلیم و حزین (بزرگان سبک هندی) : الف : قابل فهم بودن ابیات آنان ( معتدل و لطیف بودن رابطۀ تشبیهی بین مصراع معقول و محسوس یا تبدیل موضوع به مضمون) – ب : ارتباط بین ابیات آنان و سبک قدما – کم و بیش وحدت موضوعی و ارتباط عمودی در شعر( صائب فاصلۀ ابیات را صوری می داند نه معنایی : ما از تو جداییم به صورت نه به معنی / چون فاصلۀ بیت بود فاصلۀما ) ج : بسامد ابیاتی که ساختار سبک هندی دارند خیلی زیاد نیست. د:زبان آنان زبان روان و درستی است.( ادامه دهندگان سنت غزلی بعد از حافظ و بابافغانی).

2- شاعرانی که به آنها خیال بند و رهروان طرز خیال می گویند. در نازک خیالی یا « نزاکت » افراط ورزیده اند. معمولاً معروف نیستند و سبک هندی را به افول بردند. الف : بنای شعر آنان بر تک بیت است. ب: بسامد ابیات هندی در آنها بسیار زیاد است. ج: فهم رابطۀ دو مصراع آنان دشوار است. د: در زبان سهل انگارند. میرزا جلال شهرستانی ، قدسی ، محمدقلی سلیم ، بیدل دهلوی از این گروهند.

شاعران صاحبنام :

-  کلیم کاشانی یا همدانی (1061)

 ملک الشعرای دربار شاه جهان. معتدل و به غزل های سبک عراقی نزدیک است. بیشتر تکیۀ او بر اغراق و باریکی و لطافتخیال و مضمون نو است.

- میرزا صائب اصفهانی یا تبریزی( 1080)

معروفترین شاعر سبک هندی. بیشترین غزل را در ادبیات فارسی دارد.مردی فاضل و اهل تتبع در در اشعار قدما  مخصوصاً حافظ و مولانا به اشعار معاصران خود نیز تجه داشت.بیش از هر شاعر دیگری در بارۀ سبک هندی سخن گفته و دقیقاً به اهمیت سبک واقف است:

میان اهل سخن امتیاز من صائب

همین بس است که با طرز اشنا هستم

او مانند کلیم  به زبان و فصاحت و بلاغت توجه دارد.به خاطر توجه به حافظ ، برخلاف دیگرشاعران سبک هندی ،  به بدیع یعنی روابط موسیقایی و معنایی بین کلمات توجه دارد.

عبدالقادر بیدل دهلوی ( 1054-1133)

بزرگترین شاعر فارسی گوی هند است. اشعار او به دشواری و تعقید معروف است.غزلیات او بر خلاف اکثر غزلیات شاعران سبک هندی که به غزل عاشقانه نزدیک است ، جنبۀ عرفانی دارد، یعنی زمینه های مضمون پردازی خود را بر معنا و عرفان نهاده است.در سالهای اخیر براثر رواج شعر نو و تقویت ذوق نوجویی اشعار او مورد توجه قرار گرفت.

نمونۀ غزل صائب تبریزی:

نه تخت جم نه ملک سلیمانم آرزوست

راهی به خلوت دل جانانم آرزوست

تا چند در سفینه توان بود تخته بند

چون موج یک سراسر عمّانم آرزوست

تا خنده بر بساط فریب جهان کنیم

چون صبح یک دهان لب خندانم آرزوست

طوفان چه دست و پای زند در دل تنور

بیرون ز خویشتن دو سه جولانم آرزوست

قانع به ریزه چینی انجم نیم ، چو ماه

از خوان آفتاب لب نانم آرزوست

چون مور اگر چه نیست مرا اعتبار خاک

مسند ز روی دست سلیمانم آرزوست

تا زین جهان مرده رهایی دهد مرا

یک زنده دل ز جملۀ یارانم آرزوست

سنگین شد از کنار پدر خواب راحتم

چون ماه مصر سیلی اخوانم آرزوست

دربانی بهشت به رضوان حلال باد

آیینه داری رخ جانانم آرزوست

در چشم من سواد جهان خون مرده یی است

زین خون مرده چیدن دامانم آرزوست

بی آرزو دلی است اگر مرحمت کنند

چیزی که از قلمرو امکانم آرزوست

نمونۀ غزل کلیم کاشانی:

نه همین می رمد آن نوگل خندان از من

می کشد خار در این بادیه دامان از من

با من آمیزش او الفت موج است و کنار

روز و شب بامن و پیوسته گریزان از من

گر چه مورم ولی آن حوصله با خود دارم

که ببخشم بود ار ملک سلیمان از من

قُمری ریخته بالم به به پناه که روم

تا به کی سر کشی سرو خرامان از من

به تکلم به خموشی به تبسم به نگاه

می توان برد به هر شیوه دل آسان از من

نیست پرهیز من از زهد که خاکم بر سر

ترسم آلوده شود دامن عصیان از من

اشک بیهوده مریز این همه از دیده کلیم

گرد غم را نتوان شست به طوفان از من

غزلی دیگر از کلیم:

پیری رسید و مستی طبع جوان گذشت

ضعف تن از تحمل رطل گران گذشت

وضع زمانه قابل دیدن دوباره نیست

رو پس نکرد هر که ازاین خاکدان گذشت

در راه عشق گریه متاع اثر نداشت

صد بار از کنار من این کاروان گذشت

از دستبرد حسن تو بر لشکر بهار

یک نیزه خون گل زسر ارغوان گذشت

طبعی به هم رسان که بسازی به عالمی

یا همتی که از سر عالم توان گذشت

مضمون سرنوشت دو عالم جز این نبود

آن سر که خاک شد به ره   از آسمان گذشت

در کیش ما تجرد عنقا تمام نیست

در قید نام ماند اگر از نشان گذشت

بی دیده راه اگر نتوان رفت پس چرا

چشم از جهان چو بستی از آن می توان گذشت ؟

بد نامی جهان دو روزی نبود بیش

آن هم  کلیم ! با تو بگویم چه سان گذشت

یک روز صرف بستن دل شد به این و آن

روز دگر به کندن دل زین و آن گذشت

نمونۀ غزل بیدل دهلوی :

همعنان آهم آشوب جهان خواهم شدن

پیرو اشکم محیط بی کران خواهم شدن

اشک بی تابم تسلّی در مزاجم تهمت است

از چکیدن گر برون آیم روان خواهم شدن

غیر جیب بی خودی خلوتگه آرام نیست

در شکست رنگ چون آتش نهان خواهم شدن

دل ز نیرنگ تغافل های او مأیوس نیست

بازمی گوید که آخر مهربان خواهد شدن

با همه افسردگی بیدل چو آواز جرس

گر روم از خود دلیل کاروان خواهم شدن

مختصات سبک هندی:

*- از نظر زبانی :

- راه یافتن زبان کوچه و بازار به شعر و دمیدن خون تازه ای در زبان شعر

- گسترش وسعت دایرۀ واژگان

- خارج شدن بسیاری از لغات ادبی کهن و نو شدن زبان فارسی در سبک هندی(به دلیل حملات پی در پی بیگانگان از قبیل مغولان ، تیموریان و ازبکان به ایران)

*- ازنظر فکری :

- شعر هندی  شعری معنی گراست نه صورت گراو شاعران بیشتر به معنی توجه دارند تابه زبان.

- در سطح بودن مضمون سازی های این دوره که موجب شده آثار معنایی بزرگی چون شاهنامۀ فردوسی و مثنوی مولانا یا آثار عطارو سنایی و نظامی نشده است.

- ادبیات سبک هندی ادبیات مینیاتوری است و طول و عرض معنا از یک بیت پیشتر نمی رود و فوقش تحسین و اعجابی را در حد یک بیت بر می انگیزد

- شعر سبک هندی شعر مضمون است نه موضوع.

- ورود لغت مربوط به مذاهب و آداب و رسوم هندوان.

*- از نظر ادبی:

- کم توجهی به بدیع و بیان. البته تشبیه اساس سبک هندی است.دیگر امور بدیعی و.. اتفاقی است ، چراکه  شعرسبک هندی شعر مضامین اعجاب انگیز و ایجاد رابطه های غریب است.( صائب : در حسن بی تکلف معنی نظاره کن / از ره مرو به خال و خط استعاره ها)

- از میان صنایع ، بیشتر به تلمیحتوجه شده است.

- وفور اصطلاحات سبک شناسی مانند : معنی بیگانه، مضمون رنگین، معنی برجسته ، معنی غیر ، مضمون بستن ، طرز خیال ، طرز تازه و...

- قالب مسلط  غزل است ، که گاه تا حدود 40 بیت می رسد.

- تکرار قافیه امری طبیعی است.(به خاطر بیت محوری وپیوند ابیات با قافیه و ردیف).

- توجه به ردیف های دراز خوشاهنگ ابتکاری(خواهم شدن، می شود پیدا، می برد مرا ، دیگراست).

- تک بیت ها جنبۀ ارسال المثلی دارند و ازاین رو تمثیل مهمترین عنصر ادبی شعر این دوره است. (معروف بودن بیت و ناشناخته بودن شاعر ).

*- در دورۀ معاصر، گروهی از شاعران پارسی گو از شیوۀ هندی(یا اصفهانی) با روشی منطقی تر و معتدل تر از گذشتگان پیروی کردند که در غزلیات آنان از پیچیدگی وکنایات و استعارات دور از ذهن شاعران سبک هندی نشانی نیست. امیری فیروز کوهی را می توان نمایندۀ این گروه دانست.

نمونۀ غزل امیری فیروزکوهی:

از آن چو شمع سحر در زوال خویشتنم

که هم وبال کسان هم وبال خویشتنم

ز دست غیر چه جای شکایت است مرا

که همچو سایۀ خود پایمال خویشتنم

ز سال و ماه عزیزان خبر چه می پرسی

مرا که بی خبر از سال و ماه خویشتنم

چه گویم از تو که در یاری زبانی هم

هزار وعده دهی جز وصال خویشتنم

از آن چو غنچه لب از گفتگو فرو بستم

که نیست بی خبری از ملال خویشتنم

چنان گداخت خیالم که غیر اشکی چند

نماند فرق دگر   با خیال خویشتنم

بدین فسردگی آغوش گرم گل چه کنم

برون مباد سر از زیر بال خویشتنم

کمال نقص من این بس که همچو آتش تیز

همیشه در پی نقص کمال خویشتنم

امیر ! سوختم از بهر دیگران و نسوخت

چو شمع سوخته جان  دل به حال خویشتنم

دورۀ فترت

- مقطع زمانی :

 نیمۀ دوم قرن دوازدهم هجری - از انقراض صفویه تا آغاز سلطنت فتحعلیشاه قاجار(1212)

- علت نامیدن :

 - فقیر بودن از نظر شعری و بی توجهی نادر شاه افشار و کریم خان زند به شعر و شاعری

 - شاید بتوان نوعی بن بست را در شیوۀ شاعری  دورۀ هندی نیزعامل رکود جریان شعر دانست!

 - شاعران صاحبنام:

  - هاتف اصفهانی(صاحب ترجیع بند معروف : که یکی هست و هیچ نیست جز او ...)

  - سحاب اصفهانی ( فرزند هاتف اصفهانی)

دورۀ بازگشت ادبی

- حرکت اولیۀ بازگشت ادبی در دورۀ فترت آغاز شد.

مشتاق اصفهانی (1101-1171) که در زمان جلوس نادر شاه 47 ساله و در زمان کریم خان مردی مسن بوده ، صاحب انجمن ادبی بوده که شاعران معروفی چون عاشق و آذر بیگدلی از اعضای آن بوده اند.

 - عبدالوهاب نشاط اصفهانی(کلانتر اصفهان) انجمن ادبی نشاط را تأسیس کرد.

- بعد از مرگ آغامحمد خان انجمن ادبی خاقان در تهران به ریاست فتحعلیشاه تأسیس شد.

عامل مؤثر در پیدایش نهضت بازگشت:

1- تاراج کتابخانۀ اصفهان در حملۀ افغانها و ارتباطمجدد اهل ذوق با ادب کهن.

2- دربار قاجاریه ( شاهان قاجار خود را با سلاطین غزنوی ماننده دانسته و از شاعران انتظار قصاید مدحی داشته اند). فتح الله خان شیبانی ناصرالدین شاه را همان محمود غزنوی می داند :

کجا نکرده بد این کارها یکی محمود

اگر چه بود به هر کارو بارش ایزد یار

اثر به رای کند شاه و او به تیغ و به پیل

به تیغ و پیل نشاید چو رای کرد آثار

اگر به هند کشید او سپاه و رای شکست

ملک به رای به روم و اروپ رفت دوبار

3- تضعیف جامعه  بر اثر شکست ایران از روسیۀ تزاری و برعهده گرفتن غرامت های کلان واعمال نقش دولت های استعماری  و تغییر نکردن اوضاع و احوال منحط سیاسی و اجتماعی و اقتصادی.

4- وضعیت شعر دورۀ هندی و ضدیت شاعران نخستین نهضت بازگشت همچون آذر ،مشتاق و صباحی با سبک هندی( که حتی صائب راقبول نداشتند) و فقر فرهنگی موجود که امکان خلاقیت را نمی داد ، سبب تتبع در آثار دوره های کهن شد.

بهار می گوید:

زان سبب شد سبک هندی مبتذل

گشت پیدا در سخن عکس العمل

شد تتبع وجه حل

جریان های اصلی نهضت بازگشت:  

1- قصیده سرایی به سبک شاعران کهن خراسانی و عهد سلجوقی : صبای کاشانی ، قاآنی، سروش و شیبانی

2- غزل سرایی به سبک عراقی و تقلید ازحافظ و سعدی: مجمر اصفهانی،فروغی بسطامی و نشاط اصفهانی .

(بخش بزرگی از شعر دورۀ بازگشت به تقلید از اشعار پیشینیان سروده شده حتی تقلید در صورت شعری ! ):

- قصیدۀ رودکی را این قصیده در جوابستی

«بیر آن می که پنداری روان یاقوت نابستی » - سروش اصفهانی

- بهار آمد و دی را گرفت و کرد مهار

«چنین کنند بزرگان چو کرد باید کار » - قاآنی شیرازی( چنین بماند شمشیر خسروان آثار / چنین کنند بزرگان چو کرد باید کار – عنصری)

مختصات شعر دورۀ بازگشت:

*-ازنظر زبانی:

- زبان شاعران نخستین دورۀ بازگشت ( مانند مشتاق ، آذر وصباحی)  خام و ابتدایی است. و نسبت به زبان سهل انگاری غیر قابل قبولی دارند . اما بعد ها در اثر ممارست تتبع در متون کهن ، زبان تعالی می یابد به گونه ای که زبان برخی از این شاعران را به زحمت می توان از شعر کهن بازشناخت.

*- از نظر فکری :

- بیان افکار مرسوم در عهد غزنوی و سلجوقی در قصیده و افکار دوران حافظ و سعدی در غزل و سی در استفاده نکردن از مسائل روز، تا شعر به اسلوب قدما نزدیکتر باشد ! سروش قصیده ای به مناسبت تأسیس تلگرافخانه سروده و در آن ناصرالدین شاه را مدح کرده لیکن ابداً از تلگرافخانه سخن نمی گوید!ص318( زبان شعری و فکر شعری محدودۀ خاصی داشت). این نگرش تا چند دهه قبل نیزرواج داشت !(تطبیق دید سنتی سروش با دید و ذهن امروزی بهار در قصیدۀ جغد جنگ).

*- از نظر ادبی :

- مرسوم ترین قالب های این دوره قصیده و غزل است.قصاید به دو شیوه : الف- به سبک قصاید دورۀ غزنوی (فرخی و عنصری) ساده و صنایع اندک ، کار شعرایی نظیر شروش و محمود خان صبا. ب : به روش قصاید دورۀ سلجوقی (انوری و خاقانی) پر از صنایع ادبی ، تلمیحات و به طور کلی مشکل ، کارشعرایی مانند قاآنی. غزل بیشتر سعدی واریا تلفیقی از سعدی و حافظ . اصول ادبی حاکم بر این دوره همان اصول سبک خراسانی است.

ارزش شعر دورۀ بازگشت:

- خلاصه ای از سبک ها و جریان های مهم ادبی گذشته در شعر این دوره منعکس شده است.(در حقیقت نوعی دوره کردن گذشته برای تغییر بنیادین سبکها که بعدها اتفاق می افتد).

- نگاهی دوباره به آثار ادبی کهن (همان گونه که در دیگر ملل اتفاق افتاد، کلاسیسیسم در قرون 16 و 17 در غرب  و حرکة الاحیا در ادبیات عرب  حدود 100 سال پیش در مصر)

- پیدایش سبک شناسی بومی ؛ شاعران دورۀ بازگشت در حقیقت نخستین سبک شناسان ایران هستند(بدون اینکه خود بدانند به مطالعات سبک شناسی اشتغال ورزیده اند ).

زیان نهضت بازگشت ادبی:

- زیان نهضت بازگشت ادبی این بود که فکر تقلید صرف از قدما را در جامعه رسوخ داد و مقاومت در برابر هر حرکت ادبی را در ذهن فضلا ریشه دار کرد.( بعد از تأ سیس دانشکدۀ ادبیات و حضور بازماندگان فضلای دورۀ بازگشت ، فکر تتبع از گذشته و مخالفت با شیوه های نوین شعری در روح جوانان دانشجو رسوخ داده شد .- بی توجهی به دورۀ هندی و شعر نو ).

شاعران صاحبنام:

- سید محمد شعله اصفهانی(1160)

- میرزا محمد نصیر اصفهانی(1192)

- میر سید علی مشتاق اصفهانی(1171)

- آقا محمد خیاط عاشق اصفهانی(1181)

- آقامحمدتقی صهبای اصفهانی(1191)

- لطفعلی بیگ آذر بیگدلی شاملو(1195)

- حاجی سلیمانصباحی بیدگلی کاشانی (1206)

- میرزا عبدالوهاب نشاط اصفهانی(1244)

- فتحعلی خان صبای کاشانی( 1238)(شاهنشاهنامه 70000 بیت)[به هنگام مرگ این بیت شاهنامه برایش خوانده شد: شود کوه آهن چو دریای  آب / اگر بشنود نام افراسیاب   ، حالش دگرگون شد.]

- سید حسین طباطبایی مجمر اردستانی(1225)

- میرزاشفیع وصال شیرازی(1262)

- میرزا محمد علی سروش اصفهانی(1285)

- میرزا حبیبالله قاآنی سیرازی(1270)

- میرزارحیم یغمای جندقی( 1276)

- محمود خان صبای کاشانی (1311)

- ابونصرفتح الله خان شیبانی(1308)

دورۀ عراقی

         - دورۀ رواج :  قرن هفتم ، قرن هشتم و قرن نهم (دورۀ مغولان ، ایلخانان و تیموری)

         -تحولات اجتماعی و مقدمات مؤثر:

                             - بی توجهی سلجوقیان (درمقایسه با غزنویان) به شعر مدحی

                             - حملۀ مغول  

                             - کشته شدن یا گریختن فضلا

                             - انتقال کانونهای فرهنگی از خراسان به عراق

                             - خوارشدن شاعران مداح( ضعیف شدن قصیدۀسنتی) و پدید آمدن شعر شرعی(زهدی) 

                             -  شیوع عرفان 

                             - رواج غزل

* توضیحی دربارۀغزل:

                     معانی چهارگانۀغزل :

                        1- مقطّعات چندبیتی ملحون

                       2- تغزل قصیده  

                       3- مطلق شعرعاشقانه و معادل ادب غنایی

                       4- یکی از قالبهای شعری (معنی مصطلح)

                  منشاء غزل :

                        - فقدان قالب مخصوص درادبیات عربی

                        - اولین غزل به عنوان مصطلح از شهید بلخی با مطلع:

                          مرابه جان تو سوگند و صعب سوگندی        که هرگز از تونه گردم نه بشنوم پندی

                        - آغاز غزل به عنوان قالب مستقل   با سنایی غزنوی

                  دایرۀ غزل فارسی :

                       قرن ششم  =           جامع غزل عارفانه  و  غزل عاشقانه : سنایی

                       قرن هفتم   =        غزل عارفانه : خاقانی – عطار – عراقی – مولوی

                                               غزل عاشقانه : انوری – جمال – کمال -  سعدی

                       قرن هشتم =         گروه تلفیق : اوحدی – خواجو – عماد – سلمان

                                                جامع غزل عارفانه و عاشقانه :  حافظ   

شاعران صاحب نام  :   

            - سنایی (535)

            - خاقانی (595)

            - نظامی (614)

            - انوری (583)

            - جمال الدین اصفهانی (588)

            - ظهیرفاریابی (598)

            - کمال الدین اسماعیل (635)

            - سعدی (691)

            - عطار (627)

            - مولوی (672)

            - فخرالدین عراقی(680)

            - امیرخسرودهلوی (725)

            - حسن دهلوی (777)

            - اوحدی مراغه ای (738)

            - خواجوکرمانی (753)

            - عمادفقیه کرمانی (773)

            - سلمان ساوجی (778)

            - ناصربخارایی (779)

            - حافظ (792)

            - جامی (898)

مختصات دورۀ عراقی :  

  * - ازنظر زبان : - حفظ ساختارعمومی پیشین و ازدست دادن بسیاری از مختصات کهن (امروزی تر شدن)

                         - کم شدن واژه های اصیل کهن

                         - کم شدن واژه های ایدون ، ایدر ، ابا ، ابر و « مر »

                         - در هم آمیختگی مختصات کهن و نو

  * - ازنظر فکری : - والا بودن مقام معشوق در شعرعاشقانه(قابل اشتباه با معبود)

                           - فرا رفتن شعرعرفانی از شرع وپند و اندرز و اخلاق

                           - طرح مساائلی مانند: وحدت وجود،برتری عشق برعقل،استناد به حدیث قدسی کنت کنزاً

                             ، مسألۀ تجلی و ظهور، ستایش شراب و بی خودیو بی خردی

                           - حمله به زاهد و صوفی

                           - ادبیات این دوره برخلاف دورۀخراسانی ، درونگرا ، عشق گرا ،محزون وغیررئالیستی                    

                             است و بیش ازسیردر آفاق به سیر در انفس توجه دارد.

مقایسۀ مختصات فکری دوره های خراسانی و عراقی:

           دورۀ خراسانی:                                        دورۀ عراقی :

           ستایش خرد                                             ستایش عشق

           اعتدال در اغراق                                      غلو ومبالغه

           فقدان عرفان                                            رواج عرفان

           تفکّر حماسی                                           تفکر غنایی

           شادی گرایی                                           غم گرایی

           وصال                                                   فراق

           واقع گرایی                                             آرمان گرایی

           عینیت با توجه به دنیای بیرون                     ذهنیت باتوجه به دنیای درون

           توجه به حماسۀ ملی ایران                          توجه به معارف اسلامی

           گفتمان اختیارواراده                                  گفتمان قضا و قدر

           مناعت و غرور                                       زبونی

           پستی مقام معشوق                                    علو مقام معشوق

           بی توجهی به علوم                                  بازتاب علوم

  * - از نظر ادبی : - قالب مسلط در این دوره غزل است (با تعداد تقریباًثابت ابیات و آوردن تخلص)

                          - توجه زیاد به بیان و بدیع و دست یابی شاعران به هنرهای گوناگون که درشعرخراسانی

                            سابقه نداشته است.

- نمونۀ غزل سنایی:

لبیک زنان عشق ماییم

احرام گرفته در وفاییم

در کوی قلندری و تجرید

در کم زدن اوفتاده   ماییم

جز روح طوافگه نداریم

کز بادیۀ هوا برآییم

ما در غم تو  تو هم نگویی

کاخر تو کجا  ما کجاییم

آهسته که عاشقان عشقیم

نرمک که غریبک شماییم

در عشق تو مردوار کوشیم

آخر نه سنایی ِ شماییم

دورۀ بینابین دوم یا مکتب وقوع:

 زمان و مدت رواج :  قرن دهم هجری به مدت حدود 100 سال

وضعیت سیاسی اجتماعی :

- حکومت در دست اخلاف تیمور بوده است.

- اوضاع بطور کلی آشفته بود.

- معیارهای فرهنگی تنزل یافته بود.

- رواج فساد اخلاقی و زمینۀ عشق مرد به مرد . ( مالیات گیری دولت صفویه از امرد خانه ها)

جریانهای درون مکتبی :

1- جریان بابا فغانی (925)

- شعر او حد واسط سبک حافظ و صائب و کلیم است (به حافظ کوچک شهرت داشت )

- غزلهای او ساده و سوزناک و مؤثر است.( ساده – لطیف – روان )

- عرفی شیرازی ، نظیری نیشابوری ، محتشم کاشانی و شفایی اصفهانی از شیوۀ او تقلید کردند و بیشتر شاعران قرن دهم پیرو او بوده اند.

2- مکتب وقوع:

- شکل گیری در ربع اول قرن دهم و اوج گیری در نیمۀ دوم همان قرن.

- تلاش برای نوآوری و ابداع در شعر سبک عراقی که اسیر ابتذال و تقلید شده بود.

- تشخیص درست درخصوص دور شدن سبک عراقی از اعتدال و واقعگرایی و کاملاً جنبۀذهنی یافتن آن و به ستوه آمدن شعرازفشاربار سنن ادبی وچاره اندیشی ازطریق روی آوردن به حقیقت گویی وواقعیت (وقوع گویی)

- تغییر دروضعیت عمومی  قالب غزل که در آن همواره در حال دوری از معشوق بوده است ، به حالتی که اولاً عاشق می تواند از معشوق اعراض کند و ثانیاً معشوق و رابطه های عاشقانه باید جنبۀ حقیقی بیابد!

( اساس مکتب وقوع این است که وقایع بین عاشق و معشوق و حالات آنان مبتنی بر واقعیت باشد.)

- عدم امکان از ذکر معشوق مؤنث درجامعۀ آن روز و روی آوردن به معشوق مذکر.( محتشم کاشانی در رسالۀ جلالیه 64 غزل برای شاطر جلال – معشوق خود – سروده که وجود حقیقی داشته و همه او را می شناختند.

- بی توجهی به واقعیات دیگر در شعر این دوره.

شاعران صاحبنام :

- لسانی شیرازی (941) – واضع مکتب وقوع

- میرزا شرف جهان  - اشعار اورا نمونۀ کامل این مکتب دانسته اند.

- وحشی بافقی (991)

- محتشم کاشانی (      )

نمونه ای ازسروده های لسانی شیرازی :

تو نخل حسنی و جز ناز و غمزه کار تو نیست

کدام عشوه که در چشم پر خمار تو نیست

گرم به جور و جفا می کشی نمی رنجم

که مست حسنی و اینها به اختیار تو نیست

هزار میوه زبستان آرزو چیدم

یکی به لذّت پیکان آبدار تو نیست

نمونه ای از سروده های شرف جهان :

خوشآ« دم کز رقیبان با من آن بد خو سخن می گفت

بد من هر چه می گفتند در خلوت به من می گفت

فغان کز بخت من اکنون ندارد ره به کوی او

کسی کز حال من حرفی به آن پیمان شکن می گفت

شدم خوشدل بسی از خشم پنهانش چو در مجلس

پی دفع گمان دیگران با من سخن می گفت

( شاعر طوری از رفتار معشوق سخن گفته که طبیعی و حقیقی می نماید و امری است که در ماجراهای عاشقانه پیش می آید)

- مشخصۀ شعر مکتب وقوع باورداشت است  ، لیکن این حقیقت نمایی محدود به حالات و اطوار عشق به معشوق آنهم از نوع مذکر آن است!

-اییاتی باویژگی شعروقوع در سروده های شاعران پیشین بوده لیکن از نظر بسامد در حد قابل توجهی نبوده است درحالی که در این دوره  همه به این گونه شعر متمایل بوده وبسیاری «وقوعی  »تخلص می کرده اند.

حافظ : گرچه می گفت که زارت بکشم می دیدم / که نهانش نظری با من دلسوخته بود.

 یا این ابیات از سعدی که جنبۀ واسوختی دارد :

ای لعبت خندان لب لعلت که مزیده است / وی باغ لطافت به رویت که گزیده است

سعدی  در ِ بستان هوای دکری زن / وین کشت رهاکن که دراو گلّه چریده است.

مکتب واسوخت:

- شیوه ای فرعی در مکتب وقوع

- تلاشی برای نجات مکتب وقوع از بلیّۀ ابتذال و تکرار

- « واسوختن » در گویش فارسی زبانان هند به معنی روی برتافتن به کار می رفت.

- شعر واسوخت  ، برخلاف سنت شاعری پیشین در غزل ( که در آن معشوق از عاشق اعراض می کند ) به اعراض عاشق از معشوق بها می دهد. عاشق دیگر ناز معشوق را نمی خرد و به سراغ معشوق دیگر می رود.

- وحشی بافقی را مبدع ای شیوه دانسته اند.

غزلی از وحشی بافقی(تحلیل شود ):

ما چون زدری پای کشیدیم ، کشیدیم

امید ز هر کس که بریدیم ، بریدیم

دل نیست کبوتر که چو برخاست نشیند

از گوشۀ بامی که پریدیم پریدیم

رم دادن صید خود از آغاز غلط بود

حالا که رماندی و رمیدیم رمیدیم

کوی تو که باغ ارم روضۀ خلد است

انگار که دیدیم ، ندیدیم ندیدیم

صد باغ بهارست و صلای گل و گلشن

گر میوۀ  یک باغ نچیدیم نچیدیم

سر تا به قدم تیغ دعاییم و تو غافل

هان واقف دم باش رسیدیم رسیدیم

وحشی سبب دوری و این قسم سخن ها

آن نیست که ما هم نشنیدیم ، شنیدیم

غزلی از محتشم کاشانی ( تحلیل شود) :

در چمن دیدم گلی روی توام آمد به یاد

نکهتی آمد ازو بوی توام آمد به یاد

غنچه را  لب بسته دیدم با وجود صد زبان

معجز لعل سخنگوی توام آمد به یاد

نرگس از چشمک زدن شد فتنه در صحن چمن

شیوه های چشم جادوی توام آمد به یاد

سرو را در طرف جو آورد در جنبش نسیم

جلوه های قد دلجوی توام آمد به یاد

در فغان دیدم خوش الحان بلبلی چون محتشم

عندلیب گلشن کوی توام آمد به یاد

نمونه ای از سروده های وحشی  برای معشوق مذکر( ترکیب بند مربع ):

دوستان شرح پریشانی من گوش کنید

داستان غم پنهانی من گوش کنید

قصۀ بی سر و سامانی من گوش کنید

گفت و گوی من و حیرانی من گوش کنید

        شرح ان آتش جانسوز نگفتن تا کی

        سوختم سوختم این راز نهفتن تا کی

...

ای پسر چند به کام دگرانت بینم

سر خوش و مست ز جام دگرانت بینم...

( در اشعار دورۀ غزنوی نیز با رگه هایی از واسوخت و البته معشوق مذکر برمی خوریم!)

آشتی کردم با دوست پس از جنگ دراز

هم بدان شرط که با من نکند دیگر ناز – فرخی

مکن ای دوست به ما بد نتوان کرد چنین

به حدیثی مرو از پیش و به کنجی منشین

گر مثل چشم مرا روشنی از دیدن توست

نکشم ناز تو باید که بدانی به یقین

بیم آنست که جای تو بگیرد دگری

آگهت کردم و گفتم سخن بازپسین – فرخی

ای پسر جنک بنه  بوسه بیار

این همه جنگ و درشتی به چه کار

تو چومن یار نیابی به جهان

من چو تو یابم هر روز هزار – فرخی

شباهت ها: معشوق مذکر و اعراض عاشق از معشوق

تفاوت ها : سوز و گداز غزلهای وقوعی به دلیل پشت سر گذاشتن تجربۀ غزل عراقی و سردی و عدم هیجان در تغزلات دورۀ  غزنوی.

مختصات شعر حد واسط :

* - از نظر زبانی :

- زبان برخی از شاعران نظیر بابافغانی ، نه مانند زبان خراسانی و عراقی فصیح است ونه مانند زبان برخی از شاعران سبک هندی عامیانه ، اما به طور عمومی بی توجهی به زبان و ورود واژه های عامیانه  و عدم توجه به درستی جملات و ترکیبات در آن مشهود است. زبان مردم آن دوره چنین بوده استو زبان نسبت به قدیم تغییر کرده است. برخی از شاعران نظیر وحشی بافقی به علت بررسی های ادبی در آثار پیشینیان ، از مختصات زبانی شعر کهن استفاده می کنند.

* - از نظر فکری :

- مبتنی بر بیان مطالب جزیی و حالات عاشق و معشوق در ماجراهای عاشقانه .

- روی آوردن به معشوق مذکر برای گریز از آسیب های اجتماعی توجه به معشوق مؤنث.

* - از نظر ادبی :

- ساده و روان و استفادۀ اندک از بدیع و بیان و آرایه های تکراری.

- تسلط قالب غزل ورواج قالب ترکیب بند.

  دوره های شعر فارسی

                                                 (سبک های شعر فارسی)

کلیّات

   تعریف سبک

-         تقسیم بندی های معمول:

                             - برحسب نام افراد ( سبک فردوسی ، سبک حافظ ، سبک صائب ، سبک نیما)

                                   - برحسب درک مطلب ( سبک دشوار و مغلق ، سبک ساده و روان و...)

                                   - برحسب نوع زبان ( سبک شاعرانه ، سبک علمی ، سبک روزنامه نگارانه)

                                   - برحسب موضوع ( سبک صوفیانه ، سبک مذهبی ، سبک تاریخی)

                                   - برحسب دوره ( سبک خراسانی ،سبک عراقی ، سبک هندی و...)

      -   مقاطع تاریخی رواج سبکها (دوره ها)

                                  1 - دورۀ خراسانی : نیمۀدوم قرن سوم، قرن چهارم ، قرن پنجم.

                                  2 - دورۀ بینابین اول یا مکتب آذربایجان (سلجوقی) : قرن ششم.

                                  3 - دورۀعراقی : قرن هفتم ، قرن هشتم ، قرن نهم.

                                  4 - دورۀبینابین دوم یا مکتب وقوع: قرن دهم.

                                  5 - دورۀ هندی : قرن یازدهم و نیمۀ اول قرن دوازدهم.

                                  6  - دورۀ فترت : نیمۀ دوم قرن دوازدهم.

                                  7  - دورۀ بازگشت : قرن سیزدهم.

                                  8  - دورۀ بینابین سوم یا مکتب مشروطیت: نیمۀ اول قرن چهاردهم.

                                  9  - دورۀ نو : نیمۀ دوم قرن چهاردهم.

                                  10- دورۀ انقلاب اسلامی: نیمۀ اول قرن پانزدهم.

                                                 ***

(- شعر پس از بازگشت ادبی را می توان به سه بخش تقسیم کرد :

                                                            1- دورۀ مشروطیّت

                                                            2- دورۀ پهلوی

                                                            3- دورۀ انقلاب اشلامی

 این تقسیم بندی ، نیازمند مقدمه ای در بارۀ مفهوم «معاصر» می باشد.)

                                                ***

    xxx( توضیحی دربارۀ شعر فارسی پیش از اسلام از ص 14 کتاب سبک شناسی شعر استاد شمیسا و کتاب دکتر ابوالقاسمی افزوده شود)

                                               ***

دورۀ خراسانی:

-         از نیمۀ دوم قرن سوم تاپایان قرن پنجم.

[قدیمترین سخن منظوم به فارسی دری:

- یزیدبن مفرَّغ:          آبست و نبیذ است        عصارات زبیب است       سمیه روسبیذ است                                          ( سمیه نام مادر زیادبن ابیه است که به فساد شهرت داشت)                                                                                                                                                   

      -شعربلخیان در هجوحاکم خراسان:

                              از ختلان آمذیه    بروتباه آمذیه    آوار باز آمذیه     بیدل فراز آمذیه     

      -    بهرام گور :

                    منم آن پیل دمان منم آن شیر یله          نام من بهرام گور و کنیتم بو جبله

-         ابو حفص سغدی :

                                آهوی کوهی در دشت چگونه دوذا       چو ندارد یار بی یار چگونه روذا

-         فرزند یعقوب لیث صفار :

                          غلطان  غلطان همی رود تا لب گَو ]

-         هم دوره با سلسله های طاهریان ، صفاریان، [مقطع اول] سامانیان  و غزنویان[مقطع دوم].

-         از دورۀ طاهریان و صفاریان[مقطع اول] نام هفت تن از شاعران به ما رسیده است :

-         1- محمد بن وصیف سگزی 2- بسّام کورد  3- فیروز مشرقی  4- ابو سُلَیک گرگانی

-         5- حنظلۀبادغیسی 6- محمود ورّاق هروی 7- مسعودی مروزی.

-         (ازابو حفص سُغدی و ابوالعباس مروزی نیزنام برده اند.)

-         از نامبردگان ، در مجموع 58 بیت  مانده است.

برخی از ابیات :

                    ای امیری که امیران جهان خاصه و عام           بنده و چاکر و مولای و سگ بند و غلام

                                                                                            ( محمدبن وصیف سگزی)

                                جز تو نزاد حوا و آدم  نکشت            شیر نهادی به دل و بر منشت

                                                                                               ( بسام کورد)

                 خون خود را گر بریزی بر زمین            به که آب روی ریزی   در کنار

                 بت پرستنده    به از مردم پرست            پند گیر و   کاربند و    گوش دار

                                                                                              (بو سُلیک گرگانی )

                        مهتری گر به کام شیر در است             شو خطر کن ز کام شیر  بجوی

                        یا بزرگی و عزّ و نعمت و جاه              یا چو مردانت مرگ  روباروی

                                                                                              ( حنظلۀ بادغیسی)

                        نگارینا       به نقد جانت ندهم               گرانی در بها      ارزانت ندهم

                        گرفتستم به جان دامان وصلت               نهم جان از کف و دامانت ندهم

                                                                                              ( محمود ورّاق هروی)

                      نخستین کیومرث آمد به شاهی                 گرفتش به گیتی درون پیش گاهی

                      چو سی سالی به گیتی پادشا بود               که فرمانش به هرجایی روا بود

                      سپری شد        زمان خسروانا                که کام خویش راندند در  جهانا

                                                                                              ( مسعودی مروزی – شاهنامه)

                                                               ***

مختصات سبکی مقطع نخست از دورۀ خراسانی( طاهریان و صفاریان)

* ازنظر فکری:از نوع تعلیمی با لحن حماسی

* از نظر ادبی :- بیشتر ابیات در قالب قطعه

                        - کمبود صنایع و آرایه های ادبی

                        - کمبود تصویروتجسم (مبتنی بر منطق نثر)

                        - پاره ای اشکالات عروضی(بیانگر آغاز راه پیوند با عروض عربی)

                        - دارا بودن واژه های نا آشنا(اسامی مکانها ، افراد ، یا لغات محلی)

                                                     ***

مقطع دوم دورۀ خراسانی به دو بخش تقسیم می شود:

1-     سامانی

2-     غزنوی

1-     عصر سامانیان:

-         فرهنگدوستی حاکمان

-         شعوبیه و تجدیدحیات فرهنگی

-         نهضت ترجمه

-         توجه به شاهنامه پردازی

-         ...

شاعران صاحب نام:

1-     ابوعبدالله جعفربن محمد رودکی سمرقندی(تولد :اواسط قرن سوم)

2-     ابوالحسن شهیدبن حسین جهودانکی بلخی(متوفی325ه)

3-     ابوشکوربلخی(تولد:اوایل قرن چهارم)

4-     ابومنصورمحمدبن احمد دقیقی (مقتول در حدود367ه)

5-     ابوالحسن مجدالدین کسایی مروزی (تولد: 341ه )

6-     ابوالقاسم منصوربن حسن فردوسی (329-411 ه)

مختصات سبکی عصر سامانی:

* ازنظرزبان : - اندک بودن واژگان عربی

                 - داشتن واژگان کهن ونزدیک به پهلوی

                 - توجه به تکرار و ایجاز

* ازنظرفکری: - حماسی و متضمن پند و اندرز(ادب تعلیمی)

                  - شاد و دوراز یأس و بدبینی

                  - خالی از اصطلاحات علمی

                  - اشارۀ اندک به آیات و احادیث

* ازنظر ادبی: - قوت در کاربرد تشبیه تفصیلی

                       - کاربرد صنایع بدبعی لفظی در حد اعتدال

                 - استفاده از قالبهای قطعه،مثنوی، قصیده و رباعی

2-     عصر غزنویان:

-         تأثیرتحولات اجتماعی برادبیات

-         آشنایی غزنویان( غلامان خانه زاد) به نظام دربارو آداب و رسوم ایرانیان

-         فروکش کردن تب شاهنامه سرایی

-         تلاش جهت کسب مشروعیت از طریق پیوند با دارالخلافۀعباسی

-         رواج بازار مدحبرای سلطان غازی محمود غزنوی

-          

-          

    شاعران صاحب نام:

       1- ابوالقاسم حسن بن احمد عنصری بلخی( مرگ 431 ه)

       2- ابوالحسن علی بن جولوغ فرّخی سیستانی(مرگ 429ه)

       3- ابوالنجم احمدبن قوص بن احمد منوچهری دامغانی (مرگ 432 ه)

    مختصات شعر عصر غزنوی:

   *  ازنظر زبان : - افزون شدن واژگان عربی

                - کاهش واژگان مهجوروکهن

   *  ازنظر فکری: - مدح محور

                      - ذکرمعشوق و طبیعت در تشبیب قصاید

                      - افزایش اشاره به معارف اسلامی

                      - پست بودن مقام معشوق

  *  ازنظر ادبی: -  توجه به تشبیه محسوس به محسوس

                      -  توجه به تشبیهات شعر عربی

                      -  تأکید بیشتر بر کاربرد قصیده و مسمط

نکات ویژه در شعر خراسانی:

-         شادی و نشاط برونی  و تبلیغ روحیۀ تساهل و خوشباشی(روحیۀکهن ایرانیان- رفاه نسبی از زمان سامانیان به بعد – وضعیت زندگی شاعران  به دنبال دریافت صله های فراوان)

-         واقعگرا بودن شعر

-         اشاره به معارف  و تاریخ پیش از اسلام

-         پستی مقام معشوق که گاه مرداست و گاه کنیزشاعر است

-         غلبۀ جنبه های عقلانی و تعادل بر جنبه های احساسی و اغراق

-         حاکمیت روحیۀ حماسی بر اشعار این دوره

-         برونگرا بودن شعر در عین وصف دقایق امور

-         اشاره به معارف اسلامی  کم است و آنچه هست عمیق نیست

-         سادگی و جنبۀعملی داشتن پند و اندرز

                                       ***

پس از غزنویان و در آغاز تسلط سلجوقیان ،  با چند شاعر صاحب نا م مواجهیم که شعرشان  به صورت عمومی دارای مختصات شعر عصر غزنوی است:

- ابو سعید ابوالخیر( 357-440 ه)

- فخرالدین اسعد گرگانی

- باباطاهر همدانی( وفات بعد از 447ه)

- اسدی طوسی(

- ازرقی هروی( 

- قطران تبریزی(وفات بعد از 465ه)

- ناصر خسرو قبادیانی(394-481ه)

- امیر معزّی نیشابوری(441-521ه)